Jacek Komuda o prawdziwych przyczynach upadku I Rzeczpospolitej
Na kanale YouTube Fundacji im. XBW Ignacego Krasickiego można już obejrzeć pełny zapis debaty zarejestrowanej podczas Welconomy Forum w Toruniu 2026. Aleksandra Ciejek rozmawia w niej z Jackiem Komudą o jego najnowszej książce „Upadek. Jak straciliśmy pierwszą Rzeczpospolitą". To spotkanie nie jest tylko rozmową o historii. Autor próbuje pokazać, jak mechanizmy, które kiedyś doprowadziły państwo do katastrofy, mogą powracać także dziś. W centrum rozmowy znajduje się pytanie o suwerenność państwa oraz o to, jak łatwo można ją podkopać od środka.
Komuda stawia w tej rozmowie tezę, która brzmi jak ostrzeżenie dla współczesnych elit. Jego zdaniem Rzeczpospolita zaczęła się rozpadać w chwili, gdy próbowano ją reformować w oderwaniu od realiów społecznych i gospodarczych epoki. Zamiast wzmacniać państwo poprzez sprawne instytucje, wprowadzano rozwiązania, które nie miały szans działać w istniejących warunkach. W efekcie system stopniowo się paraliżował. Szczególnie groźny był brak instytucji zdolnych do zwalczania korupcji i rozpoznawania wpływów obcej agentury. Ta słabość sprawiła, że kraj stał się łatwym celem dla sąsiednich mocarstw.
W rozmowie pojawia się również krytyczna ocena postaci Jana Kazimierza. Komuda przekonuje, że jego uporczywe dążenie do wprowadzenia elekcji vivente rege było w praktyce konfliktem z własnym społeczeństwem, który jeszcze bardziej pogłębił chaos polityczny w kraju. Równie mocno wybrzmiewa wątek działań rosyjskiego ambasadora Repnina. Wykorzystując konflikty religijne i polityczne, potrafił on skutecznie osłabiać państwo polskie, występując jednocześnie jako rzekomy obrońca wolności. W rzeczywistości była to klasyczna gra mocarstw, polegająca na podsycaniu wewnętrznych sporów w obcym kraju.
Autor odnosi się także do wielu utrwalonych przez lata mitów historycznych. Jednym z przykładów jest słynne liberum veto Sicińskiego z 1652 roku. Jak przypomina Komuda, zerwanie sejmu nie było wynikiem wielkiej strategii politycznej, lecz lokalnego konfliktu podatkowego. Ten pozornie drobny spór uruchomił jednak mechanizm, który w kolejnych latach doprowadził do poważnych kryzysów państwa, w tym do klęsk militarnych i destabilizacji wewnętrznej. Pisarz zwraca również uwagę, że tak zwane stronnictwo rosyjskie w Polsce nie powstało spontanicznie – było efektem świadomej polityki Piotra I, który budował swoje wpływy, kupując lojalność części elit.
Rozmowa kończy się ostrą oceną Stanisława Augusta Poniatowskiego. Komuda nie widzi w nim tragicznego władcy, który próbował ratować państwo w beznadziejnej sytuacji. Według autora był to raczej król, który w decydującym momencie wybrał własny komfort i spokojne życie zamiast walki o państwo. W jego interpretacji była to decyzja, która ostatecznie przypieczętowała los Rzeczypospolitej.
Pełny zapis tej dyskusji jest już dostępny w internecie. To rozmowa, która pokazuje historię nie tylko jako opowieść o przeszłości, ale także jako źródło wniosków dla współczesności.
Więcej o literaturze historycznej i książkach Jacka Komudy: https://sklep.gazetapolska.pl/ksiazki/886-upadek-jak-stracilismy-pierwsza-rzeczpospolita-jacek-komuda.html
