„Historia, którą każdy Polak powinien pamiętać”. Komuda pokazuje, jak naprawdę zaczęły się rozbiory

Pierwszy rozbiór Polski nastąpił w 1772 roku. Komuda zaczyna jednak znacznie wcześniej. Szuka momentu, w którym ziemie Rzeczypospolitej zaczęły być traktowane przez sąsiadów jako przedmiot politycznych układów.

Jednym z najmocniejszych przykładów jest traktat w Radnot z 1656 roku. Szwecja i Siedmiogród uzgodniły wtedy wspólną wojnę przeciwko Rzeczypospolitej oraz podział jej terytorium. Historyk Władysław Konopczyński uważał ten układ za zapowiedź późniejszych rozbiorów. Komuda poświęca mu sporo miejsca i pokazuje, że dokładnie wskazywano już wtedy, komu miały przypaść poszczególne ziemie. 

Później podobne pomysły wracały coraz częściej.

Komuda przypomina między innymi Jakuba Sobieskiego, syna Jana III, który podczas walki o koronę po śmierci ojca proponował Szwedom ustępstwa terytorialne w zamian za poparcie. Autor opisuje to jako początek bardzo niebezpiecznej praktyki: szukania pomocy obcych dworów za cenę interesów Rzeczypospolitej. 

Kiedy zabór staje się „odszkodowaniem”

Komuda zwraca uwagę, że Prusy nie musiały mówić wprost o zabraniu cudzej ziemi. W dyplomacji pojawiało się słowo „odszkodowanie”. Państwo miało otrzymać polskie terytorium w zamian za koszty poniesione przy rzekomym „uspokajaniu” sytuacji w Rzeczypospolitej.

W rozmowie z Ziemkiewiczem Komuda mówi o tym bardzo prosto: rozbiory przedstawiano jako należną rekompensatę za pomoc w zaprowadzeniu porządku.

Jeszcze bardziej konkretna staje się historia pierwszego rozbioru. W książce pojawiają się pieniądze wypłacane ludziom współpracującym z obcymi ambasadami. Adam Poniński miał dostać tysiąc dukatów z kasy ambasadora i kolejny jurgielt. Pojechał też do Petersburga, gdzie pomagał przygotować sposób przeprowadzenia przez polski sejm decyzji potrzebnych zaborcom. 

Komuda opisuje więc rozbiory od strony, której zwykle brakuje w szkolnym skrócie. Są tu traktaty, pieniądze, naciski, ambasadorowie, spory o polski tron i kolejne próby podporządkowania państwa obcym interesom.

I właśnie dzięki temu dobrze widać, że 1772 rok był już finałem znacznie dłuższej historii.

„Upadek” i „Rozbiory”

„Rozbiory” rozwijają temat rozpoczęty w poprzedniej książce Jacka Komudy, czyli w bestsellerowym „Upadku. Jak straciliśmy Pierwszą Rzeczpospolitą”.

W „Upadku” autor przyglądał się przede wszystkim temu, co osłabiało Rzeczpospolitą od środka. W nowej książce patrzy na jej sąsiadów i na sposoby, w jakie wykorzystywali polskie konflikty, błędy i polityczną słabość. Opowieść zaczyna od początków polskiej państwowości, a kończy na likwidacji Rzeczypospolitej w 1795 roku. 

Komuda jest historykiem specjalizującym się w dziejach Rzeczypospolitej szlacheckiej. „Rozbiory” napisał na podstawie prac polskich historyków, często publikowanych wcześniej przede wszystkim w obiegu naukowym. W rozmowie z autorem Ziemkiewicz zwraca uwagę właśnie na ten walor książki: rozproszona wiedza została zebrana w jednym miejscu i podana czytelnikowi w przystępnej formie.

Pada też mocne podsumowanie. Ziemkiewicz nazywa „Rozbiory” „wielkim wydarzeniem dla polskiej literatury, dla polskiego myślenia i dla polskiej publicystyki”.

Po książkę warto więc sięgnąć razem z wcześniejszym „Upadkiem”. Jedna pokazuje, jak Rzeczpospolita traciła siłę. Druga, jak jej sąsiedzi nauczyli się tę słabość wykorzystywać.

„Rozbiory. Jak sąsiedzi rozerwali Pierwszą Rzeczpospolitą” Jacka Komudy ukazały się nakładem wydawnictwa Fabryka Słów. Zachęcamy do zakupu książki na stronie sklepu Gazety Polskiej: https://sklep.gazetapolska.pl/ksiazki/1898-rozbiory-jak-sasiedzi-rozerwali-pierwsza-rzeczpospolita-jacek-komuda.html

Zobacz rozmowę Jacka Komudy z Rafałem A. Ziemkiewiczem, która ukazała się na kanale YouTube Fundacji XBW.